حاجی خلیفه که بود؟

دسته بندی: مذهبی حاجی خلیفه که بود؟

پرسش
حاجی خلیفه که بود؟ آیا کتاب «کشف الظنون» او معتبر است؟
پاسخ اجمالی
مصطفی بن عبدالله کاتب جلبی (یا چَلَبی)، معروف به «حاجی خلیفه»؛[۱] دانشمند، تاریخ‌نگار و کتابنامه‌نویس سرشناس تُرک در قرن یازدهم است؛ او در ۱۰۱۷[۲] یا ۱۰۰۴ق[۳] در قسطنطینیه (استانبول) متولد شد.
سبب نامیده شدنش به «کاتب»، اشتغالش به نوشتن دفاتر دولتی، و علت پیدا کردن عنوان «چلبی»، درجه فضل و معلوماتش بود.[۴]
پدرش ابتدا در «سرای» (دربار) خدمت می‌کرد و سپس وارد فوج سِلَی‌دار (سلاح‌دار) سپاه عثمانی شد. مصطفی در چهارده سالگی، به ‌یاری پدرش وارد فوج سِلَی‌دار شده و در اداره «محاسبه آناطولی» مشغول به کار شد.[۵]
حاجی خلیفه در فاصله سال‌های ۱۰۳۳ – ۱۰۴۵ ق تقریباً پیوسته، همراه لشکریان عثمانی در جنگ‌های مرزهای شرقی آناطولی بود.[۶]
در اثنای این لشکرکشی‌ها، در سال ۱۰۳۵ ق، در راه بازگشت از بغداد، پدرش در موصل درگذشت و مصطفی همراه یکی از بستگان پدرش به دیاربکر رفت. در سال ۱۰۳۸ ق، در استانبول، در جلسات درس «قاضی‌زاده محمد افندی» شرکت جست و سخت تحت تأثیر او قرار گرفت.[۷]
برخی از استادان دیگر وی عبارت بودند از: عیسی خلیفه قریمی، احمد چلبى‏، اعرج مصطفی و عبدالله کُردی.[۸]
حاجی خلیفه در سال ۱۰۴۷ ق به استانبول بازگشت. در این هنگام، از خویشاوندی ارثیه زیادی به او رسید که همه را صرف خرید کتاب کرد، و در همان زمان ازدواج کرد.[۹]
حاجی خلیفه در روز ۲۷ ذی الحجه سال ۱۰۶۷ق درگذشت و در استانبول، دفن شد.[۱۰]
بعضی از آثار مهم حاجی خلیفه به شرح ذیل است:
۱. «فذلکه أحوال الأخیار فی العلم و التاریخ و الأخبار (یا فذلکه ‌التواریخ)»؛[۱۱] درباره تاریخ عمومی؛
۲. «تحفه ‌الکبار فی اسفار البحار»؛[۱۲] تاریخچه نبردهای دریایی عثمانیان؛
۳. «تقویم ‌التواریخ»؛[۱۳] جدول وقایع تاریخی از خلقت آدم(ع) تا ۱۰۵۸ق؛
۴. «کشف ‌الظنون عن اسامی ‌الکتب و الفنون»:[۱۴] کتابى است با ارزش که در آن، از علوم و فنون مختلف و گوناگونى که تا زمان مؤلف رواج داشته یاد شده و نیز اسامى کتب مختلف همراه با پاره‌اى از ویژگی‌هاى آنها در آن ذکر گردیده است.
کتاب به زبان عربى و در نیمه اول قرن یازدهم هجرى نوشته شده است.
اثر حاضر، از کتاب‌هاى نفیس و یکى از مآخذ مهم محسوب می‌شود که غالباً مورد استناد دانشوران قرار می‌گیرد.
روش نویسنده این است که بر اساس حروف الفبا، علوم و فنون را مورد توجه قرار داده و به‌طور اختصار، آنها را تعریف کرده و باز بر همان اساس، کتاب‌هایى که در آن علم یا فن نوشته شده و حروف اول آن با حرف اول آن علم یا فن یکى است، با اجمالى از مطالب آن بیان نموده است.[۱۵]
نویسنده پیش از بیان مطالب و مسائل اصلى که بدان اشاره شد، مقدمه‌اى در احوال و اطراف علوم نگاشته و در طى پنج باب، به‌طور کلى درباره موضوعات مختلف مربوط به علوم، بحث کرده است.  برخی از مباحث این کتاب عبارت است از:
۱. ماهیت علم؛ یعنی آیا ماهیت علم مطلق ضرورى است یا نظرى، تعریف آن آسان و میسر است یا مشکل و نامیسر؟
۲. بیان علم مدوّن و موضوع، مبادى، مسائل و غایت آن؛
۳. سبب علم؛ علم طبیعى بشر می‌باشد و انسان نیازمند به آن است. و این‌که علم و کتابت از لوازم تمدن و مدنیت است.
۴. منشأ نزول کتب آسمانی؛ بشر ذاتاً اجتماعى است و باید در اجتماع زندگى کند و لازمه زندگى اجتماعى، تصادم افراد و تضاد منافع میان آنهاست و براى نظم و انتظام جامعه، قانون و حکم لازم است؛ از این جهت انبیا مبعوث شدند و کتاب آوردند و مقرراتى وضع کردند تا بشر به ‏آسودگى در تحت لواى نظم و دین زندگى کند.
۵. اهل اسلام و علوم آنان؛ اوضاع صدر اسلام و قبل از آن مورد مطالعه قرار گرفته و به بعثت رسول اکرم(ص) و همچنین پیشرفت دین اسلام و به فتوحات اسلامى اشاره شده و سپس راجع به این‌که در اوایل کار اسلام، صحابه و تابعین احتیاج به تدوین کتاب و نوشته نداشته‌اند، لیکن به‌تدریج که اسلام پیشرفت کرد و کشورهایى را تحت استیلا درآورد و اختلاف عقاید و آراء پیدا شد، ناچار به کتابت و نوشته احتیاج پیدا شد، بحث گردیده است.
۶. تألیف‌کنندگان و تألیف‌شده‌ها.
و مباحث دیگر.[۱۶]
درباره ارزش و اعتبار کتاب کشف الظنون باید گفت:
از آن‌جا که کاتب چلبی (حاجی خلیفه) با دولتمردان همنشین بوده و به دفاتر دیوانی دربار عثمانی دسترسی داشته و با وابستگان درجه یک امپراتوری عثمانی در ارتباط بوده، توانسته است اطلاعات خوبی را در کتاب‌های خود گردآوری کند، به‌طوری که مورّخان و پژوهشگران به‌ خصوص در زمینه کتابشناسی، تاریخ و فهرست‌نگاری خود را بی‌نیاز از این کتاب‌ نمی‌دانند.
اما نمی‌توان تمام مطالب یک کتاب را به صورت کامل تأیید و یا رد نمود، بلکه باید یکایک مطالب آن جداگانه مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد، و کتاب کشف الظنون نیز از این قبیل است.

[۱]. سرکیس، یوسف الیان‏، معجم المطبوعات العربیه و المعربه، ج ‏۱، ص ۷۳۲، قم، کتابخانه عمومى حضرت آیت الله العظمى مرعشى نجفى(ره)، چاپ اول، ۱۴۱۰ق؛  بغدادى، اسماعیل‏، هدیه العارفین، اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج ‏۲، ص ۴۴۰، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ اول، ۱۹۵۱م؛ بوسنینه، منجى‏، موسوعه أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج ‏۶، ص ۵۷، تونس، جامعه الدول العربیه، المنظمه العربیه للتربیه و الثقافه و العلوم‏، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
[۲]. موسوعه أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج ‏۶، ص ۵۷؛ مشار، خان بابا، مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى از آغاز چاپ تاکنون، ج ‏۶، ص ۲۲۸، بی‌جا، بی‌نا، چاپ اول، ۱۳۴۰ش.
[۳]. معجم المطبوعات العربیه و المعربه، ج ‏۱، ص ۷۳۲.
[۴]. موسوعه أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج ‏۶، ص ۵۷؛  حاجى خلیفه، مصطفى بن عبدالله‏، کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، ج ‏۱، ص ۱۳، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ اول، بی‌تا.
[۵]. موسوعه أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج ‏۶، ص ۵۸؛ مؤلفین کتب چاپى فارسى و عربى از آغاز چاپ تاکنون، ج ‏۶، ص ۲۲۸.
[۶]. موسوعه أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج ‏۶، ص ۵۸.
[۷]. همان.
[۸]. کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، ج ‏۱، ص ۱۴ – ۱۵.
[۹]. همان، ص ۱۵.
[۱۰]. موسوعه أعلام العلماء و الأدباء العرب و المسلمین، ج ‏۶، ص ۵۸.
[۱۱]. همان، ص ۵۹.
[۱۲]. هدیه العارفین، اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج ‏۲، ص ۴۴۰.
[۱۳]. کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، ج ‏۱، ص ۴۶۹.
[۱۴]. هدیه العارفین، اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج ‏۲، ص ۴۴۱؛ معجم المطبوعات العربیه و المعربه، ج ۱، ص ۷۳۳.
[۱۵]. نک: کیایی‌نژاد، زین‌الدین، کشف الظنون و شرحى پیرامون باب‌هاى آن، نشریه فرهنگ و هنر(هنر و مردم)، اسفند ۱۳۵۴، شماره ۱۶۱، ص ۳۱ – ۳۸.
[۱۶]. نک: کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، ج ‏۱، مقدمه مؤلف، ص ۲ – ۵۸.
منبع: با ما بخون ، اسلام کوئست