دف زدن و ترانه‌ خوانی زنان و دختران مدینه هنگام ورود پیامبر اسلام (ص)

دسته بندی: مذهبی دف زدن و ترانه‌ خوانی زنان و دختران مدینه هنگام ورود پیامبر اسلام (ص)

خلاصه پرسش در مورد ترانه‌ خوانی زنان
آیا زنان و دختران مدینه هنگام ورود پیامبر اسلام(ص) به آن شهر، به دف زدن و ترانه‌خوانی مشغول بودند؟!
پرسش
زمانی که پیامبر اکرم(ص) به یثرب (مدینه) وارد شدند، اهل یثرب به استقبالش رفتند و بانوان یثربی، در حالی‌که دف می‌زدند، ترانه معروفِ «ماه تمام بر ما طلوع کرد» را هم‌خوانی کردند: طَلَعَ البدرُ علینا من ثنیّات الوداع وَجَبَ الشکر علینا ما دَعَ الله داع پیامبر هم گوش داد و لذت برد و بانوان را از دف زدن و خواندن ترانه منع نکرد؛ آیا این روایت صحت دارد یا خیر؟
پاسخ اجمالی
بر اساس گزارش برخی سیره‌نویسان و مورّخان، در آستانه ورود پیامبر اکرم(ص)، آن‌گاه که مرکب آن‌حضرت از ثنیه الوداع(محلی در ابتدای مدینه) سرازیر شد، جوانان و مسلمانان مقدم پیامبر را گرامى شمرده و با طنین سرودهاى شادى، محیط مدینه را مملو ساخته بودند.[۱]
در این میان عده‌ای از زنان و کودکان و کنیزان یثرب این بیت را می‌خواندند:
«طَلَع البدر علینا من ثَنیّات الوداع
وَجَبَ الشُکر علینا ما دعا لله داع»[۲]
ترجمه: ماه تمام از ناحیه ثنیه الوداع بر ما تابید؛ تا آن‌هنگام که کسى خداى را بخواند، شکر این نعمت بر ما واجب شد. …
در عبارت بیشتر مورّخانی که این خبر را نقل کرده‌اند، به دف زدن اشاره‌ای نشده، و این موضوع تنها در تعداد اندکی از کتاب‌های تاریخی؛ مانند سیره حلبیه ابوالفرج حلبی وجود دارد[۳] و گروهی به همین نقل غیر مشهور استدلال کرده‌اند که سرور و شادی به وسیله دف، پسندیده و مورد ستایش است.[۴] اما همان‌گونه که گفته شد بیشتر منابع تاریخی جز این نمی‌گوید که زنان یثرب به میمنت قدوم رسول خدا(ص) شعر می‌سرودند. بدون آن‌که سخنی از دف زدن باشد. از این‌رو برخی اندیشمندان، دف زدن را از داستان‌هایی می‌دانند که بعدها اضافه شده است.[۵]
برخی از متأخران نیز این موضوع را مطرح کرده‌اند که اساساً «ثنیه الوداع» در جهت مکه نیست تا اصل چنین اتفاقی رخ دهد، بلکه دقیقاً در منطقه مقابل آن و به سمت مسیر شام است،[۶] و این موضوع را به منابع تاریخی مستند کرده‌اند.[۷]
از این‌رو، برخی این‌را نیز نقل کرده‌اند که این شعرخوانی هنگام بازگشت رسول اکرم(ص) از تبوک رخ داده است نه هنگام ورود حضرتشان به مکه.[۸]
در ارتباط با این نقد باید گفت؛ اگرچه دف‌زدن در حضور پیامبر(ص) را نمی‌توان مستند به دلیل معتبری دانست، ولی این‌که منطقه‌ای به نام «ثنیات الوداع» در سمت مکه وجود ندارد، چندان قابل پذیرش نیست؛ زیرا در منابع فراوانی به وجود چنین منطقه‌ای در مسیر مکه اشاره شده است. [۹]
نهایت آن‌که بتوان گفت؛ چند منطقه به این نام در حوالی شهر مدینه وجود داشته باشد.

[۱]. مقریزی، تقی الدین‏، امتاع الاسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفده و المتاع‏، تحقیق، نمیسی، محمد عبدالحمید، ج ۱، ص ۱۱۷، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۲۰ق؛ قسطلانی، أحمد بن محمد، المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیه، ج ‏۱، ص ۱۸۴، قاهره، المکتبه التوفیقیه، بی‌تا.
[۲]. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۱۵۱، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۷ق؛ ابن کثیر دمشقی‏، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج ‏۳، ص ۱۹۷، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ بیهقی، ابو بکر احمد بن حسین، دلائل النبوه، ج ‏۵، ص ۲۶۶، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
[۳]. «و تلقته الولائد عند دخوله المدینه بالدفوف»؛ أبو الفرج حلبی، على بن ابراهیم‏، السیره الحلبیه، ج ‏۲، ص ۲۵۷، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ دوم‏، ۱۴۲۷ق؛ نک: نویری، شهاب الدین، نهایه الارب فی فنون الأدب، ج ‏۴، ص ۱۶۹، قاهره، دار الکتب و الوثائق القومیه، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
[۴]. نهایه الارب فی فنون الأدب، ج ‏۴، ص ۱۶۹؛ نک: السیره الحلبیه، ج ‏۲، ص ۷۴.
[۵]. عاملى نباطى، على من محمد، الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم، ج ‏۱، ص ۱۵۹، نجف، المکتبه الحیدریه، چاپ اول‏، ۱۳۸۴ق.
[۶]. نک: عاملی، جعفر مرتضى، الصحیح من السیره النبی الأعظم، ج ‏۴، ص ۱۰۹ – ۱۱۱، قم، دار الحدیث، چاپ اوّل‏، ۱۴۲۶ق؛
[۷]. سمهودی، علی بن احمد، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، ج ‌۴، ص ۴۵، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م؛ شراب، محمد محمد حسن، المعالم الأثیره فى السنه و السیره، ص ۷۹، دمشق، دار القلم، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
[۸]. نک: إمتاع الأسماع، ج ‏۸، ص ۳۹۴؛ السیره الحلبیه، ج ‏۳، ص ۲۰۴؛ المواهب اللدنیه، ج ‏۱، ص ۴۲۵.
[۹]. به عنوان نمونه؛ ر. ک: حموی، یاقوت، معجم البلدان، ج ۲، ص ۸۶، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
منبع: با ما بخون ، اسلام کوئست