محمد بن زید علوی که بود؟

دسته بندی: مذهبی محمد بن زید علوی که بود؟

پرسش در مورد محمد بن زید علوی
آیا اطلاعی از سرنوشت محمد بن زید بن حسن بن علی ابن ابی‌طالب(ع) وجود دارد؟ در محل زندگی ما در روستای بزمه شهرستان فریدونشهر از توابع اصفهان امام‌زاده‌ای با این نام و نسب است، آیا صحت دارد؟
پاسخ اجمالی
شاید افراد مختلفی با این نام وجود داشته باشند، اما آن فرد شناخته شده‌ای که گزارش‌هایی در ارتباط با او در کتب تاریخی وجود دارد، «ابوعبدالله محمد بن زید بن محمد بن اسماعیل بن حسن بن علی بن ابی‌طالب»[۱] است. او مشهور به «محمد بن زید علوی»،[۲] برادر و جانشین «حسن بن زید علوی»، مؤسس حکومت زیدی علویان در دیلم و طبرستان بود.[۳] درباره سال تولد محمّد بن زید علوی، گزارشی نیافتیم، اما سال وفات او ۲۸۷ ق بوده است.[۴]
او بعد از درگذشت برادرش «حسن بن زید» در سال ۲۷۰ ق زمام امور را در دست گرفت.[۵]
مبارزه محمد بن زید علوی از نیشابور خراسان آغاز و در جرجان(معرب گرگان) پایان یافت. برخی از مورّخان(مانند طبری) محل دفن او را نیز در جرجان دانسته‌اند.[۶] محمد بن زید در دیار طبرستان -که شامل گرگان امروز هم می‌شد- هفده سال و هفت ماه اقامت کرد.[۷]
مورّخان درباره چگونگی کشته شدن محمد بن زید علوی گفته‌اند:
وقتى محمد بن زید علوی با خبر شد که اسماعیل بن احمد، عمرو بن لیث را اسیر گرفته، با سپاهى انبوه سوى خراسان روانه شد. وقتى به گرگان رسید و آن‌جا مستقر شد اسماعیل به او نوشت و خواست که سوى طبرستان باز گردد و گرگان را به او واگذارد، اما محمد بن زید این‌را نپذیرفت. اسماعیل، یکى را به نام محمد بن هارون که در ایام ولایتدارى رافع بن هرثمه بر خراسان، نایب وى بود براى نبرد محمد بن زید در نظر گرفت، و گروهى بسیار از مردان و سپاهیان خویش را به او ملحق کرد و او را براى نبرد محمد بن زید فرستاد.[۸]
محمد بن هارون سوى ابن زید علوی حرکت کرد، و در گرگان با هم نبرد سختی کردند که سپاه محمد بن زید شکست خورد و فرار کردند و بسیاری از آنها کشته شدند. ابن زید چندین ضربت خورد، و محمد بن هارون اردوگاه وى را به تصرف آورد. چند روز پس از این نبرد، محمد بن زید در اثر این ضربت‌ها درگذشت و در گرگان دفن شد.[۹]
با توجه به این‌که گزارش‌های تاریخی دفن محمد بن زید را در گرگان می‌دانند، بارگاه‌های دیگری که به این نام وجود دارند، مانند بارگاهی که در شهر فریدونشهر است، مرتبط با محمد بن زید علوی معروف و مشهور نبوده، بلکه شاید مدفن یکی از نوادگان ائمه اطهار(ع) و یا یکی از بزرگان دین و عرفان باشند.

[۱]. طوسى، محمد بن حسن‏، رجال الطوسی، ص ۲۷۶، قم، مؤسسه النشر الإسلامی‏، چاپ سوم، ۱۴۲۷ق؛ ابوالفرج اصفهانی، على بن الحسین‏، مقاتل ‏الطالبیین، ص ۵۴۲، بیروت، دار المعرفه، بی‌تا.
[۲]. طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، تحقیق، ابراهیم، محمد أبو الفضل، ج ‏۱۰، ص ۸۱، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
[۳]. ابن کثیر دمشقی‏، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج ‏۱۱، ص ۴۷، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ ابن فقیه، ابو عبدالله احمد بن محمد بن اسحاق‏، البلدان، ص ۵۶۵، بیروت، عالم الکتب، چاپ اول، ۱۴۱۶ق؛ ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ ‏الإسلام، ج ‏۱۹، ص ۱۴، بیروت، دار الکتاب العربى، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
[۴]. تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ج ‏۱۰، ص ۸۱؛  ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج ‏۷، ص ۵۰۴، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق؛  مسعودی، ابو الحسن علی بن الحسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق، داغر، اسعد، ج ‏۴، ص ۱۷۷، قم، دار الهجره، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
[۵]. ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان، ج ‏۶، ص ۴۲۴، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، بی‌تا.
[۶]. نک: تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ج ‏۱۰، ص ۸۱ – ۸۲؛ الکامل فی التاریخ، ج ‏۷، ص ۵۰۴؛ ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر(تاریخ ابن خلدون‏)، ج ‏۴، ص ۳۲، بیروت، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
[۷]. فخر رازى‏، ابوعبدالله محمّد بن عمر، الشجره المبارکه فی أنساب الطالبیه، ص ۸۵، قم، مکتبه آیه الله المرعشى النجفى‏، چاپ دوم‏، ۱۴۱۹ق؛ ابن عنبه حسنى‏، احمد بن على‏، عمده الطالب فی أنساب آل أبی‌طالب‏، ص ۸۵، قم، انصاریان‏، ۱۴۱۷ق؛ امین عاملی‏، سید محسن، اعیان الشیعه، ج ‏۱، ص ۵۳۷، بیروت، دار التعارف للمطبوعات‏، ۱۴۰۳ق.
[۸]. تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ج ‏۱۰، ص ۸۱.
[۹].  همان، ص ۸۱ – ۸۲؛ البدایه و النهایه، ج ‏۱۱، ص ۸۳؛ تاریخ ‏ابن‌خلدون، ج ‏۴، ص ۳۲.
منبع: با ما بخون ، اسلام کوئست